Skip to main content

Kalibracja montażu

Kalibracja ustawienia montażu paralaktycznego

(propozycja alternatywnej nazwy: "Jak dokładnie mierzy nasz teleskop? Kalibracja osi montażu" — do wyboru, obie pasują)

Po co to robimy

Radioteleskop RT2 stoi na montażu paralaktycznym — takim, który śledzi obiekty po niebie obracając się tylko wokół jednej osi, równoległej do osi obrotu Ziemi. Problem w tym, że ta oś musi być ustawiona naprawdę precyzyjnie. Jeśli jest przekrzywiona choćby o ułamek stopnia, teleskop z czasem "ucieka" od celu — a przy wiązce o szerokości kilku-kilkunastu stopni (jak w naszym przypadku) łatwo to przeoczyć na oko.

Postanowiliśmy to zmierzyć porządnie, zamiast zgadywać. Najlepszym źródłem do takiego pomiaru jest Słońce — silne, punktowe (z punktu widzenia naszej anteny) i dostępne każdego dnia.

Metoda pomiaru

Zamiast pojedynczego pomiaru robimy tzw. cross-scan: w zadanym momencie antena przejeżdża przez okolice Słońca dwoma liniami — jedną wzdłuż rektascensji (RA), drugą wzdłuż deklinacji (DEC), krokowo, zatrzymując się na chwilę w każdym punkcie. Zarejestrowana moc sygnału w funkcji pozycji tworzy krzywą w kształcie dzwonu (Gaussa) — jej wierzchołek pokazuje, gdzie naprawdę stało Słońce, a różnica względem miejsca, w które celowaliśmy, to błąd wskazania anteny w danym momencie.

Powtarzamy to co godzinę przez cały dzień. Dzięki temu dostajemy błąd wskazania jako funkcję pozycji anteny (kąta godzinnego, HA) — a to właśnie ten przebieg zdradza, w którą stronę i o ile jest przekrzywiona oś montażu.

[OBRAZ 1: zdjęcie/schemat montażu z zaznaczonymi śrubami regulacji (Δaz, Δalt) oraz nogą południową]

Pierwsze podejście — i pierwsza niespodzianka

Pierwszy dzień pomiarowy (7 obserwacji, co godzinę od 10:00 do 16:00 UT) od razu pokazał, że surowe dane nie zawsze da się analizować "na wprost". W kilku epokach dopasowanie krzywej Gaussa się nie udawało — okazało się, że w danych mieszały się próbki z właściwego skanu z próbkami zarejestrowanymi podczas przejazdu anteny między pozycjami (co ciekawe: samo Słońce, na dużym, niewąskim listku wiązki, potrafi być "zahaczone" nawet w trakcie zwykłego przejazdu).

Rozwiązanie okazało się proste, gdy już się je znalazło: zamiast próbować zgadywać, kiedy dokładnie antena wykonuje zaplanowany skan, dopasowujemy próbki bezpośrednio do siatki punktów pomiarowych, które sami zaplanowaliśmy (znamy przecież dokładnie, w które punkty nieba mierzymy). To podejście jest odporne zarówno na chwilowe "zahaczenia" Słońca w trakcie przejazdu, jak i na to, że antena z każdą kolejną epoką potrzebuje coraz więcej czasu na dojazd (Słońce w ciągu dnia przesuwa się coraz dalej od pozycji bazowej).

[OBRAZ 2: przykładowy wykres dopasowania Gaussa — punkty pomiarowe + krzywa dopasowania, dla jednej z epok]

Wynik jednego dnia

Dla każdej godzinnej epoki wyznaczamy dwie liczby: o ile w danym momencie antena "myliła się" w rektascensji i o ile w deklinacji. Zestawione względem kąta godzinnego dają obraz taki jak poniżej:

[OBRAZ 3: wykres offset_RA i offset_DEC w funkcji HA, dane z jednego dnia]

Widać wyraźny trend w deklinacji — to właśnie sygnatura błędu ustawienia osi montażu. Pojedynczy dzień ma jednak swój szum pomiarowy (widoczny jako punkt wyraźnie odstający od reszty), więc jednej sesji nie da się jeszcze użyć do wyznaczenia poprawki. Ważne zastrzeżenie metodologiczne: tego błędu nie wolno uśredniać w obrębie jednego dnia — on z natury zmienia się w ciągu dnia wraz z pozycją anteny. Trzeba za to uśredniać ten sam moment (tę samą pozycję kątową) z wielu różnych dni.

Co dalej

Zbudowaliśmy więc cały proces tak, żeby dało się go łatwo powtarzać: każdego dnia pomiarowego dogrywamy nową sesję, a narzędzie samo łączy ją z poprzednimi i przelicza uśredniony przebieg błędu w funkcji pozycji anteny.

[OBRAZ 4: wykres zbiorczy z wielu dni — cienkie linie pojedynczych sesji + gruba linia uśredniona]

Docelowo, gdy zbierze się kilka–kilkanaście dni obserwacji, z kształtu tej uśrednionej krzywej wyznaczymy dokładnie, o ile i w którą stronę trzeba skorygować ustawienie montażu — przeliczymy to na konkretne obroty śrub regulacyjnych w nogach statywu, wykonamy poprawkę fizyczną, i sprawdzimy krótkim pomiarem kontrolnym, czy błąd rzeczywiście spadł bliżej zera.

Ostatnia aktualizacja: [DATA]